43% mniej energii na ogrzewanie, ale rachunki niższe tylko o 11%. "Czyste Powietrze" powinno premiować rzeczywiste oszczędności

Wymiana kotła węglowego na kocioł na pellet po dociepleniu budynku obniża łączne koszty ogrzewania pomieszczeń i przygotowania ciepłej wody zaledwie o 11,4%, natomiast zastosowanie pompy ciepła klasy A+++ – o około 61–63%. PORT PC postuluje, aby program „Czyste Powietrze” silniej premiował najwyższą efektywność urządzeń i wymagał przedstawiania beneficjentom prognozowanych rachunków jeszcze przed inwestycją.

Porównanie dotyczy modelowego domu o powierzchni 150 m², zamieszkanego przez cztery osoby. Uwzględnia zakup paliwa lub energii do ogrzewania (c.o.) i przygotowania ciepłej wody użytkowej (c.w.u.). Nie uwzględnia nakładów inwestycyjnych, kosztów serwisowych oraz poziomu bezobsługowości urządzenia. Wyniki zależą od cen energii, parametrów instalacji i sposobu użytkowania.


Rys. 1. Roczny koszt zakupu paliwa lub energii na c.o. i przygotowanie c.w.u. przed modernizacją i po niej, zależnie od źródła ciepła. Przyjęto ceny paliw i energii z III kwartału 2026 r. (analizy POBE i PAS). Dla kotłów zastosowano sprawności przyjęte w modelu (75% dla węgla i 84% dla pelletu), a dla pomp ciepła sezonowe współczynniki efektywności SCOP dla ogrzewania pomieszczeń, dobrane odpowiednio do typu pompy i temperatury zasilania (55°C) oraz odpowiednią efektywność przygotowania c.w.u. Źródło: PORT PC

Ocieplenie domu i źródło ciepła trzeba dobierać łącznie

W poprzednich analizach PORT PC pokazała, jak sezonowa efektywność urządzeń i ceny paliw wpływają na koszty ogrzewania. Najnowsza analiza idzie o krok dalej – pokazuje, jak wybór źródła ciepła i wysokość dotacji przekładają się na rzeczywiste korzyści finansowe dla beneficjentów programu „Czyste Powietrze”. Okazuje się, że wysoka dotacja do inwestycji oraz wynikające z termomodernizacji znaczne ograniczenie zapotrzebowania na energię nie oznaczają automatycznie niskich kosztów późniejszego użytkowania domu − to istotne zwłaszcza dla gospodarstw zagrożonych ubóstwem energetycznym. 

Podstawą analizy jest dom jednorodzinny o powierzchni 150 m², w którym przed modernizacją zapotrzebowanie na energię użytkową do ogrzewania wynosi EU = 140 kWh/(m²·rok). Jest to standardowy dom z końcówki lat 80. lub początku 90. z cienką warstwą styropianu, dwuszybowymi oknami i wentylacją grawitacyjną. Zgodnie z wymaganiami programu „Czyste Powietrze” po modernizacji zapotrzebowanie na EU zostaje obniżone do 80 kWh/(m²·rok). Odpowiada to kolejno 21 000 kWh ciepła do ogrzewania rocznie przed modernizacją i 12 000 kWh po modernizacji. Wariant wyjściowy zakłada kocioł węglowy o sprawności sezonowej przyjętej w modelu na poziomie 75%.

Po termomodernizacji porównano kocioł na pellet klasy 5 oraz pompy ciepła powietrze–woda i solanka–woda klasy A+++ dla temperatury wody 55°C, czyli takiej, która jest odpowiednia dla systemu grzejnikowego. W analizowanym budynku termomodernizacja ogranicza zapotrzebowanie na ciepło do ogrzewania (czyli energię użytkową) o 43%, co pozwala obniżyć maksymalną temperaturę zasilania istniejącej instalacji grzejnikowej z 75°C do 55°C bez wymiany grzejników. W każdym konkretnym domu trzeba jednak sprawdzić moc grzejników i dobrać indywidualnie wymagane parametry pracy instalacji, żeby działała ona efektywnie. 

Liczy się efekt finansowy

Przy przyjętych cenach roczny koszt zakupu paliwa na ogrzewanie budynku i przygotowanie c.w.u. wynosi dla wariantu bazowego z kotłem węglowym 10 988 zł. Po modernizacji koszty różnią się znacznie w zależności od źródła ogrzewania. Przy przejściu na pellet roczny koszt energii wynosi 9 740 zł (przy cenie pelletu 2262 zł/t). Dla pompy ciepła powietrze–woda jest to 4 279 zł, a dla pompy solanka–woda – 4 059 zł. Oba warianty pomp ciepła zakładają taryfę G12w oraz wynikającą z tego średnią cenę energii elektrycznej 0,89 zł/kWh. Wyniki pokazują, że wysokość rachunków zależy nie tylko od izolacyjności budynku, lecz także od sprawności źródła ciepła i ceny kupowanej energii.

Na tle pelletu roczne oszczędności na zakupie paliwa lub energii wynoszą 5 461 zł dla pompy powietrze–woda i 5 681 zł dla pompy solanka–woda. Warto zaznaczyć, że wartość współczynników sezonowej efektywności pomp ciepła (SCOP) wybrano z dolnego zakresu klasy A+++, dlatego w rzeczywistości koszt energii dostarczanej przez te urządzenia może być nawet niższy niż w prezentowanym przykładzie.

Dodatkowe oszczędności przy wykorzystaniu pompy ciepła może przynieść przygotowywanie c.w.u. w tańszych godzinach taryfy G12w. Obniżenie przyjętej ceny energii elektrycznej z 0,89 do około 0,65 zł/kWh zmniejsza w analizowanym wariancie pompy powietrze–woda koszt c.w.u. z 1 010 zł do około 738 zł rocznie.

Inwestor powinien otrzymać porównawczą prognozę kosztów

Jednym z najważniejszych problemów programu „Czyste Powietrze” jest brak obowiązku przedstawiania beneficjentowi czytelnego porównania przyszłych kosztów ogrzewania dla różnych źródeł ciepła. Sama informacja o zapotrzebowaniu budynku na energię użytkową (EU) oraz wysokości dotacji nie wystarcza do podjęcia racjonalnej decyzji inwestycyjnej. Właściciel domu powinien jeszcze przed wyborem technologii wiedzieć, ile będzie płacił za ogrzewanie i przygotowanie ciepłej wody po modernizacji oraz jak duży wydatek będzie musiał ponieść z własnych środków, w związku z czym niezbędne jest również profesjonalne doradztwo w programie, realizowane w oparciu o analizy kosztów.

PORT PC postuluje, aby w ramach audytu energetycznego i doradztwa beneficjent otrzymywał porównawczą prognozę rocznych kosztów ogrzewania i c.w.u. dla dostępnych wariantów modernizacji, uwzględniającą nie tylko zapotrzebowanie budynku na ciepło, lecz także sezonową efektywność urządzeń, temperaturę pracy instalacji grzewczej, taryfę energetyczną oraz ceny paliw i energii. Porównanie powinno pokazywać również wkład własny po uwzględnieniu dotacji i VAT, a także prosty okres zwrotu dodatkowych nakładów inwestycyjnych. Ze względu na zmienność cen energii i paliw warto przedstawiać co najmniej dwa scenariusze kosztów eksploatacji, aby inwestor mógł ocenić ryzyko przyszłych podwyżek.

Znaczenie takiej analizy dobrze ilustruje przedstawiony przykład (rys. 2). Przy dofinansowaniu na poziomie 70% dodatkowy wydatek beneficjenta na pompę ciepła powietrze–woda względem kotła na pellet, z uwzględnieniem 8% VAT, wynosi 5586 zł. Dzięki rocznym oszczędnościom na zakupie energii w kwocie 5461 zł wydatek ten zwraca się w około rok. Przy wsparciu 40% okres zwrotu wydłuża się do około 1,8 roku. Dofinansowanie na poziomie 100%, przewidziane dla najuboższych gospodarstw domowych, nie dotyczy analizowanego budynku, ponieważ jego początkowe zapotrzebowanie na energię użytkową wynosi 140 kWh/(m²·rok), co nie spełnia kryterium energetycznego. Jednak już przy wartości 141 kWh/(m²·rok) i spełnieniu pozostałych warunków programu, takie dofinansowanie można uzyskać. Prosty okres zwrotu dodatkowego wydatku na pompę ciepła względem kotła na pellet (czyli samej różnicy w kwocie VAT) wyniósłby wtedy zaledwie 0,2 roku dla pompy powietrze–woda i 0,6 roku dla pompy solanka–woda. Są to informacje, które mogą zasadniczo zmienić decyzję inwestora, a których nie da się wywnioskować z samej wysokości dotacji i zapotrzebowania na energię użytkową. Dodatkowo ich brak – wobec strukturalnego i długotrwałego problemu z pelletem, o którym wspominał UOKiK – oznacza ryzyko dalszego dofinansowywania ubogich gospodarstw z powodu wysokich kosztów ogrzewania tym paliwem.

W kalkulacji przyjęto modelowe koszty inwestycji netto równe maksymalnym kosztom kwalifikowanym do dofinansowania oraz stawkę VAT 8%.


Rys. 2. Prosty okres zwrotu zwiększonego wydatku inwestycyjnego beneficjenta (wkładu własnego) na pompę ciepła względem kotła na pellet zależnie od poziomu wsparcia w „Czystym Powietrzu”. Źródło: PORT PC 

Jak spadek ceny pelletu wpłynąłby na okres zwrotu inwestycji?

Nawet znaczący spadek ceny pelletu drzewnego z 2 262 do 1 700 zł/t nie eliminuje przewagi pomp ciepła w kosztach ogrzewania, choć wydłuża okres zwrotu dodatkowych nakładów inwestycyjnych. Przy takim scenariuszu, zakładając niezmienione ceny energii elektrycznej, okres zwrotu dodatkowego wydatku na pompę ciepła powietrze–woda względem kotła pelletowego wydłużyłby się z około 1 roku do 1,8 roku przy dofinansowaniu 70% oraz z 1,8 do 3,3 roku przy wsparciu 40%. Dla gruntowej pompy ciepła typu solanka–woda okresy te wzrosłyby odpowiednio z 3,0 do 5,2 roku oraz z 5,3 do 9,3 roku. Mimo obniżki ceny pelletu pompy ciepła nadal zapewniałyby w analizowanym budynku niższe rachunki za ogrzewanie i ciepłą wodę – o około 3,0–3,3 tys. zł rocznie.

Aby zrównać wydatki na zakup energii z pompą ciepła, pellet musiałby kosztować około 994 zł/t (wariant powietrze–woda) lub 943 zł/t (solanka–woda). Oznaczałoby to spadek obecnej ceny 2 262 zł o 56–58%. Wynik dotyczy wyłącznie przyjętych warunków cenowych i zużycia energii. Porównanie obejmuje dwa kompletne warianty modernizacji: docieplenie i zmianę źródła ciepła. Nie należy przypisywać całej różnicy w rachunkach samemu ociepleniu ani uogólniać wyników na wszystkie budynki, gdyż zależą one od indywidualnych czynników oraz jakości wykonanej instalacji czy właściwego doboru urządzenia.

Jak zmienić zasady dofinansowania?

PORT PC postuluje, aby program „Czyste Powietrze” silniej premiował pompy ciepła najwyższej klasy energetycznej A+++, które w prawidłowo zaprojektowanej instalacji mogą zapewniać niskie koszty ogrzewania. W I i II grupie beneficjentów (poziomy dofinansowania do 40% i 70%) powinno to oznaczać wyższą intensywność dofinansowania do urządzeń klasy A+++ niż do urządzeń klas niższych (taki system z powodzeniem funkcjonował już w przeszłości premiując bezemisyjność i najwyższą efektywność), natomiast w III grupie, objętej wsparciem do 100%, odpowiednio ustalone limity kosztów kwalifikowanych, umożliwiające wybór najbardziej efektywnych urządzeń. Celem nie powinno być wyłącznie finansowanie wymiany źródła ciepła, lecz przede wszystkim trwałe ograniczenie wydatków gospodarstw domowych na ogrzewanie.

Klasę energetyczną należy ocenia

 przy temperaturze pracy właściwej dla modernizowanej instalacji. W analizowanym przykładzie z grzejnikami klasa A+++ odnosi się do 55°C, czyli instalacji grzejnikowych, a nie do 35°C. Preferencje dla urządzeń o najwyższej efektywności muszą jednocześnie uwzględniać prawidłowy dobór, montaż i regulację całego systemu grzewczego. Sama etykieta energetyczna nie gwarantuje bowiem niskich rachunków.

Zasada „efektywność energetyczna przede wszystkim” powinna obejmować zarówno ograniczanie strat ciepła w budynku, jak i wysoką efektywność wykorzystania kupowanej energii. Przedstawiona analiza pokazuje, że nawet znaczące ograniczenie zapotrzebowania na ciepło nie musi oznaczać porównywalnego spadku rachunków, jeśli jednocześnie zmieniają się źródło ciepła i paliwo. Dlatego w „Czystym Powietrzu” powinien być wprowadzony wymóg przedstawiania beneficjentom porównania prognozowanych rocznych kosztów ogrzewania i przygotowania c.w.u. przed modernizacją oraz po niej, dla dostępnych wariantów źródeł ciepła. Dotyczy to wszystkich grup beneficjentów, choć ma szczególne znaczenie dla gospodarstw o niższych dochodach, dla których koszty ogrzewania i ich przewidywalność są jednym z podstawowych warunków bezpieczeństwa finansowego. 

Takie podejście pozwoli lepiej chronić beneficjentów przed wysokimi kosztami eksploatacji, a jednocześnie zwiększy efektywność wydatkowania środków publicznych. Sukces programu „Czyste Powietrze” powinien być mierzony nie tylko liczbą przeprowadzonych modernizacji i wielkością przyznanych dotacji, ale również rzeczywistym ograniczeniem zużycia kupowanej energii i wydatków gospodarstw domowych. 

− Sukcesem „Czystego Powietrza” nie jest samo wykonanie termomodernizacji czy wymiana urządzenia. Sukcesem jest dom, który po modernizacji zużywa mniej kupowanej energii, a jego mieszkańcy mają niższe i bardziej przewidywalne rachunki. Właśnie taki efekt powinien przesądzać o kierunku publicznego wsparcia – podsumowuje Paweł Lachman, prezes PORT PC.


Źródła: Rynek pelletu: UOKiK, 27.08.2026 — UOKiK zbadał przyczyny podwyżek cen pelletu , zasady programu: NFOŚiGW — poziomy dofinansowania; warunki energetyczne , wcześniejsze stanowiska: PORT PC — podsumowanie rynku za 2023 r. (luty 2024); stanowisko z 20.03.2025 r. (PAP MediaRoom) .

PORT PC
press box